Auzitegi Gorenak ukatu egin du ijitoen erritoak batzen dituen bikoteei alarguntza-pentsioa aitortzea.

Auzitegi Gorenak, duela gutxi, 2020ko ekainaren 24an emandako epaian, baietsi egin zuen Gizarte Segurantzaren Institutu Nazionalak Gaztela eta Leongo Justizia Auzitegiaren aurrean aurkeztutako kasazio-errekurtsoa (Burgosen du egoitza epai horrek); ez da Auzitegi Gorenak antzeko uziari buruz iritzia eman duen lehen aldia, eta, oraingoan, ezetsi egin du alarguntza-pentsioaren aitorpena. Nabarmentzekoa da IV. salaren osoko bilkuraren epaia, urtarrilaren 25ekoa. 2018an, gaur egungoaren oso antzeko kasu bat oinarri duena: bertan, uzia ukatu zuen, eta ondorioztatu zuen, gainera, Giza Eskubideen Europako Auzitegiak 09/12/8an emandako epaian (Giza Eskubideen Europako Auzitegia 2009, 140) jasotako doktrina ez zela aplikatu behar (Muñoz Diaz uzia).

Hauek dira erabaki judizialaren egitateak:

• Demandatzailea eta kausatzailea ijitoen erritu tradizionalaren pean bizi izan dira, 1981eko maiatzaren 24tik 2009ko uztailaren 28an hil zen arte.

• Bizikidetza etengabea izan da, eta hiru seme-alaba izan dituzte elkarrekin, izatezko bikoteen erregistroan inoiz inskribatu gabe.

• Familia-liburuan ezkongabe gisa agertzen dira, eta kausatzailearen heriotza-ziurtagirian ezkonduta agertzen da.

Legearen ikuspegitik, ukatzearen oinarria honako artikulu honetan oinarritzen da: 1/1994 Legegintzako Errege Dekretuak onartutako Gizarte Segurantzaren Lege Organikoaren 174. artikulua, kasuan aplikatu beharrekoa (egungo Gizarte Segurantzaren Lege Orokorraren 219. eta 221. artikuluak), alarguntza-pentsioa eskuratzeko bi modalitate jasotzen ditu, ezkonduta egoteagatik edo izatezko bikote gisa elkarrekin bizitzeagatik, baldintza gehigarri jakin batzuk betez gero.

Hitzez hitz, 1. paragrafoa nabarmendu behar da, honako hau xedatzen baitu: “Alarguntasun-pentsioa jasotzeko eskubidea izango du, biziarteko izaerarekin, legez edo erregelamenduz ezarritako azkentze-arrazoiren bat gertatzen ez bada, bizirik dagoen ezkontideak….”. Halaber, 3. paragrafoa ere nabarmendu behar da, non honako hau adierazten baita: “Paragrafo honetan ezarritakoaren ondorioetarako, izatezko bikotetzat hartuko da eratutakoa, antzeko lotura afektiboa duena. Ezkontzeko ezintasunik ez izan arren, beste pertsona batekin ezkontza-loturarik ez izan eta, dagokion errolda-agiriaren bidez, kausatzailea hil eta berehala bizikidetza egonkor eta nabarmena egiaztatzen dutenak, gutxienez bost urtez jarraian. Izatezko bikotea dagoela egiaztatzeko, bizilekuko autonomia-erkidegoetan edo udaletan dauden erregistro espezifikoetako batean inskribatuta dagoela egiaztatzen duen ziurtagiria aurkeztu beharko da, edo, bestela, bikotea eratu dela egiaztatzen duen agiri publikoa. Aipatutako inskripzioa eta dagokion agiri publikoa kausatzailearen heriotza baino bi urte lehenago egin beharko dira gutxienez”.

Epaimahaiak gogorarazi duenez, “Izatezko bikoteen inskripzio edo dokumentazio publikoa ezinbesteko baldintza da, eta ezin da ordeztu ijitoen ohiko errituarekin… ijitoen erritupean

bizitzea ez bada eraginkorra izatezko bikotearen egoeratik alarguntasun-pentsioa eskuratu eta eskatzen diren baldintzak betetzen direla egiaztatzeko, are gutxiago egoera hori ezkontzaren egoerarekin parekatzeko, demandatzaileari onespena emanez.

Lege-eskakizun horien aurrean, epaiak adierazten du ezin dela Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren 09/12/8ko Epaia aplikatu, doktrina hori egungo egoerarekin zerikusirik ez zuen errealitate sozial eta juridiko baten ondorio baitzen; izan ere, ijito-errituagatiko batasuna 1971n egin zen, eta kausatzailea 2000. urtean hil zen, 40/2007 Legea indarrean jarri aurretik, izatezko bikoteen egoerei eraginkortasun juridikoa emateko legezko tresnarik ez zegoenean, alegia.

Auzitegiak ondorioztatu du ezin direla judizio-elementu garrantzitsu horiek alde batera utzi Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren erabakia Espainian gaur egun dagoen errealitate juridiko eta sozialari behar bezala aplikatzeko orduan, baita ijito-komunitateari dagokionez ere, askatasun osoa baitu ezkontza zibil edo erlijiosoa egiteko edo egoera hori izatezko bikote gisa erregistratzeko, eta horrek ez du esan nahi bere bizimoduari, errituei eta tradizioei eusteari uko egiten dienik. Era berean, ezin daiteke ulertu errotuta dagoen kultura baten adierazpen legitimo eta errespetagarrien aurkako atentatutzat ere. Ez du zerikusirik Giza Eskubideen Europako Auzitegiak ebatzitako gaiaren bizikidetza-datetan indarrean zegoen errealitate sozial, historiko eta legalarekin.

Susana Castaños

Aholkularitza Juridikoko eta Betetze Korporatiboko zuzendaria