Hilabetea: ekaina 2026

Aztertzen ari garen epaiak ebazten duen arazo juridikoa gaixotasun arrunt baten ondoriozko ezintasun iraunkor absolutuaren ondorio ekonomikoen data zehaztean datza. Ezintasuna epai judizial bidez aitortu zitzaion langile autonomoari, ezintasunak balioesteko taldearen bigarren txosten batean oinarrituta —prestazioa ukatu egin zitzaion aurreko txosten batean—. 

Kasu zehatz honetan, egitateen abiapuntua da langile autonomo mekanikari batek egindako ezintasun iraunkor absolutuaren eskaera. Gizarte Segurantzako Institutu Nazionalaren 2021eko abenduaren 27ko ebazpenaren bidez prestazioa ukatu zitzaion, ezintasunak balioesteko taldeak 2021eko abenduaren 22an emandako txosten batean oinarrituta. Txosten horretan ondorioztatzen zenez, langileak une horretan zituen lesioak ez ziren lortu nahi zen ezintasun absolutuaren mailara iristeko bezain larriak. 

Langileak demanda jarri zuen, eta, ezintasunak balioesteko taldearen lehen txostena eta ebazpen judiziala eman bitartean, beste azterketa bat egin zitzaion langileari. Hala bada, ezintasunak balioesteko taldeak bigarren txostena prestatu zuen, 2022ko azaroaren 28an. Langilearen egoera nabarmen larriagotu zela zioen.  

Bigarren txosten horretan ondorioztatu zen langileak une horretan mugak zituela zutik eta kukubilko egin behar diren jarduerak egiteko, bai eta Parkinsonen gaixotasunaren hastapenekin bateragarriak ziren ezaugarri klinikoak zituela ere. Horrek guztiak justifikatu egiten zuen langileak eskuratu nahi zuen ezintasun iraunkorreko maila jakin hori. 

2022ko azaroaren 30ean, langileak baja hartu zuen Langile Autonomoen Araubide Berezian, eta abenduaren 1etik erretiroagatiko pentsiodun-egoerara igaro zen. 2024ko martxoaren 21ean, berriz, Santanderreko Gizarte-arloko 4 zenbakiko Epaitegiak epaia eman eta gaixotasun arruntaren ondoriozko ezintasun iraunkor absolutuko egoeran deklaratu zuen langilea, 2022ko azaroaren 30etik aurrerako ondorio ekonomikoekin, eta ez ezintasunak balioesteko taldeak 2021eko abenduaren 22an emandako lehen txostenetik aurrera —langileak hala nahi zuen—, langileak orduan zituen mugek ez zutelako justifikatzen ezintasun absolutuaren maila. Hori dela eta, epaileak erabaki zuen ondorio ekonomikoak ezintasunak balioesteko taldearen bigarren txostenarekin finkatu behar zirela, bertan ezarri baitziren ezintasun absolutuaren maila zekarten mugak. 

Langileak errekurtsoa jarri zuen. Justizia Auzitegi Nagusiak errekurtsoa onartu eta prestazioaren ondorio ekonomikoak 2021eko abenduaren 22ra atzeratu zituen (ezintasunak balioesteko taldearen lehen txostenaren data). Orain, kasazio-errekurtsoa jarrita, Auzitegi Gorenak arrazoia ematen dio Santanderreko Gizarte-arloko Epaitegiari. 

Zehazki, eztabaida ezintasun iraunkorreko pentsio baten ondorio ekonomikoen data zehaztean zetzan, lesioek ez zekartenean ezintasun iraunkorra prestazioaren aurreko aldi baterako ezintasunaren iraungitze-datan, ezta ezintasunak balioesteko taldearen proposamen-irizpenaren datan ere; aitzitik, lesioak behin betiko eta lanerako eragozletzat hartu ziren, hain zuzen ere, administrazio-ebazpen ezeslea eman eta epaiketa egin arteko aldi horretan bertan. 

Beraz, egitate eragilearen eta ondorio ekonomikoen data zehaztean ardazten zen eztabaida, edo aldi baterako ezintasunaren iraungitze-data, edo ezintasunak balioesteko taldearen proposamen-txostenaren data —1996ko urtarrilaren 18ko Aginduaren 13.2 artikuluaren arabera, egitate eragilea aldi baterako ezintasunaren iraungitzearekin edo ezintasunak balioesteko taldearen proposamen-irizpenarekin lotzen da—, edo, bestela, ezintasun iraunkorra zegoela egiaztatu zen data —Gizarte Segurantzaren Lege Orokorraren 193.1 artikuluaren arabera, une horretan egiaztatzen dira ezintasun iraunkor absolutua justifikatzen duten murrizketa anatomiko edo funtzional larriak—. 

Auzitegiak aukera horietako azkenaren alde egiten du, eta ondorio horretara iristeko, zehazten du arau-hierarkia aplikatu behar dela horrelako kasuetan. Horrek esan nahi du, lehenik eta behin, Gizarte Segurantzaren Lege Orokorraren 193.1 artikulua aplikatu behar dela, manu horrek ezintasun iraunkorraren funtsezko definizioa jasotzen duen neurrian, eta, hortaz, prozeduraren alderdi instrumentalak arautzen dituzten erregelamendu-mailako arauen gainetik egon behar duela.  

Orduan, auzitegiak ondorioztatzen duenez, planteatutakoaren gisako kasuetan, hau da, ebazpena ematen den unean lana egitea eragozten duten mugak egiaztatuta ez egoteagatik ezintasun iraunkorra ukatzen duen administrazio-ebazpena eman eta, geroago, muga horiek daudela egiaztatuta, ebazpena zalantzan jartzen denean, ondorio ekonomikoen data egiaztapen hori egiten den data dela ulertu behar dugu, data hori egitate eragilearena ere badelako. Hala ere, auzitegiak azpimarratzen du egiaztapen-data ez dela ahozko epaiketa egiten den unea, baizik eta egoera berria onartzen duen epaiak ezintasun iraunkorra eragiten duten mugak egiaztatutzat jotzen dituen data. 

Laburbilduz, Auzitegi Gorenaren 396/2026 Epaiak honako irizpide hau ezartzen du: hasierako administrazio-ebazpenean egiaztatu ez diren mugak gerora agertu direlako edo mugok larriagotu egin direlako ezintasun iraunkorra judizialki aitortzen denean, ondorio ekonomikoak mugok ezintasunaren eragile gisa objektibatzen diren datakoak izan behar dira, ez nahitaez ezintasunak balioesteko taldeak proposatutako lehen irizpenaren egunekoak.  

Epaiak indartu egiten du prestazioa jasotzeko eskubidearen eta eskubide hori justifikatzen duen errealitate mediko ezgaitzailearen arteko lotura, eta konponbideak teknikoki zuzena dirudi. Dena den, erabakiak oreka delikatua ere planteatzen du. Izan ere, Gizarte Segurantzako prozesuetan, atzerapen judizialak kalte egin diezaioke onuradunari, bereziki prozedura ebazkizun denean gertatzen bada larriagotzea. Hori dela eta, Auzitegi Gorenaren doktrina arrazoizkoa da, baldin eta organo judizialek zehaztasunez identifikatzen badute ezintasuna eragiten duten mugen egiaztapen-data, eta ez badute modu arbitrarioan edo beranduegi ezartzen. 

Mutualiako lege-aholkularitzako abokatua  

Langileen Estatutuaren 37.9 artikuluak «ezinbesteko familia-arrazoiengatiko baimena» arautzen du. Kontsulta hau planteatzen da baimen horri buruz: 

Legez ordaindu behar da baimena edo egin diezaioke uko enpresak hura ordaintzeari, hitzarmen kolektiboan edo enpresa-akordioan berariaz jasotzen ez bada? 

Erantzuna Auzitegi Gorenak eman digu duela gutxi, 2026ko apirilaren 17an (111/2024 errekurtso-zenbakia) emandako epai batean. Epaiaren arabera, Langileen Estatutuaren 37.9 artikuluko ezinbesteko familia-arrazoiengatiko baimena lege-mandatuz ordaintzen da, honela: urtean lau egunen baliokidea den ordu kopurua gehienez, eta ez da beharrezkoa izango hitzarmenik edo itun kolektiborik izatea ordainketa-eskubidea sortzeko. 

Abiapuntua Langileen Estatutuaren 37.9 artikulua da. Izan ere, manuak onartzen du langileak eskubidea duela ezinbesteko arrazoiengatik lanetik irteteko, baldin eta beharrezkoa bada ahaideekin edo bizikideekin zerikusia duten premiazko familia-arrazoiengatik, berehala bertaratzea eskatzen duen gaixotasun edo istripuaren kasuan.  

Artikuluaren arabera, «apartatu honetan aurreikusitako arrazoiengatik hartzen dituzten absentzia-orduei dagokien soldata (urtean lau egunen baliokidea) jasotzeko eskubidea izango dute langileek, hitzarmen kolektiboan ezarritakoaren arabera edo, halakorik ezean, enpresaren eta langileen legezko ordezkarien arteko akordioaren arabera. Horretarako, langileek absentziaren arrazoia egiaztatu beharko dute». 

Auzitegi Gorenaren ustez, Langileen Estatutuaren 37.9 artikuluak baieztapen «kategorikoa eta irmoa» jasotzen du, eta ezin da interpretatu ordainsaria behin-behinekoa denik edo ituna egotearen mende dagoenik. Auzitegiaren iritziz, manua argia da, eta dio baimena nahitaez ordaindu behar dela 4 eguneko denbora-muga horretara arte. Manuaren interpretazio gramatikalari erreparatuz gero, hitzon berezko zentzuaren arabera, baimena ordaindu egin behar dela ulertu besterik ezin da egin. «Hitzarmen kolektiboan ezarritakoaren arabera edo, halakorik ezean, enpresaren eta langileen legezko ordezkarien arteko akordioaren arabera» dioen zatia ez da baimena ordaintzeko baldintza.  

Auzitegi Gorenaren arabera, arauak egiten duen igorpen horrekin, negoziazio kolektiboak edo enpresa-akordioak baimena zehazteko alderdiak erregula ditzakete. Hala ere, ez du uzten legezko eskubidea husten, ezta eskubide horren existentzia itun baten mende jartzen ere. Auzitegiaren hitzetan, adierazpen hori mendeko klausula gisa ulertu behar da, eta, bete beharreko zuzenbidearen hasierako premisa horren pean, akordio kolektiboek ordainsari horren moduari, erari, edukiari eta irismenari buruzko beste alderdi batzuk zehazteko aukera zabalik uzteko bidea da. 

Epaiak onartzen du Langileen Estatutuaren 37.9 artikulua hobeto idatzita egon daitekeela, baita «nahasgarria» izan daitekeela ere, eta aldi berean dio Kode Zibilaren 3.1 artikuluaren interpretazio-irizpideetara jo behar dela. Horren arabera, arauak hitzen berezko zentzuaren arabera interpretatuko dira, aplikatu behar diren uneko testuinguruari, aurrekariei eta errealitate sozialari dagokienez, batez ere haien mamiari eta xedeari erreparatuta. 

Lege-manuaren idazkera akastuna dela-eta bi interpretazio desberdin egin daitezke, eta ikuspegi teleologiko horretatik, Auzitegi Gorenak erabakigarritzat jotzen du 5/2023 Errege Lege-dekretuaren zioen azalpena —hain zuzen ere, Langileen Estatutuaren 37.9 artikulua txertatu zuen gurasoen eta zaintzaileen familiako eta laneko bizitza bateragarri egiteari buruzko (EB) 2019/1158 Zuzentarauaren transposizioa egiteko—. 

Zioen azalpen horrek espresuki dio urtean lau egun aurreikusten zirela ordaindutzat, ezertan eragotzi gabe hitzarmen kolektiboek horri buruz ezar zezaketena. Auzitegi Gorenaren arabera, «ezertan eragotzi gabe hitzarmen kolektiboek horri buruz ezar zezaketena» adierazpena da gakoa. Ez du esan nahi hitzarmenak eskubidea aitortu behar duenik eskubidea bera existitzeko, baizik eta hitzarmenak garatu, zehaztu edo hobetu dezakeela.  

Hala, auzitegiak adierazi duenez, zuzentarauak baimenaren izaera ordaindua ezartzen ez badu ere, horrek ez du eragozten Espainiako legegileak baimenaren edukia hobetu ahal izatea zuzentarauaren transposizioa egitean. Ondorioztatzen du Espainiako legegileak, Langileen Estatutuaren 37.9 artikulua idaztean, legez urtean gutxienez lau egun ordaintzeko betebeharra ezartzea zuela asmo, negoziazio kolektiboaren balizko esku-hartzetik salbu uzteko. 

Gure auzitegiaren ustez, ordainduriko izaeraren aldeko interpretazioa indartu egiten da, gainera, arauaren helburuarengatik; alegia, kontziliazioa erraztea, familia-zaintzaz arduratzen direnek kalte profesionalak ez izatea eta erantzukidetasuna sustatzea. Hori dela eta, baimena ez balitz ordainduko dagokion itunak hala jaso ez duelako, baimena egikaritzeko pizgarria kendu, eta arauaren helburua zapuztuko litzateke. 

Kontsultaren erantzuna argia da: enpresak ezin dio uko egin baimena ordaintzeari, argudiatuta hitzarmen kolektiboak ez duela hura ordaintzea arautzen edo ez dagoela akordiorik langileen legezko ordezkariekin. Langileen Estatutuaren 37.9 artikuluan jasotako ezinbesteko arrazoien premisak betetzen eta egiaztatzen badira, langileak lanetik irteteko eta urtean gehienez lau egunen baliokideak diren absentzia-orduen ordainketa jasotzeko eskubidea izango du. 

Mutualiako lege-aholkularitzako abokatua 

Interes orokorreko xedapenak, buletinetan argitaratuta (E.A.E., E.H.A.A., A.L.H.A.O., B.A.O., G.A.O. y E.B.A.O.), 2026ko maiatzaren 6tik ekainaren 12rako astea.

Interes orokorreko xedapenak, buletinetan argitaratuta (E.A.E., E.H.A.A., A.L.H.A.O., B.A.O., G.A.O. y E.B.A.O.), 2026ko maiatzaren 30etik ekainaren 5erako astea.